Η αυξανόμενη συγκέντρωση της παραγωγής και της επεξεργασίας κρίσιμων ορυκτών σε περιορισμένο αριθμό χωρών, οι νέοι περιορισμοί στις εξαγωγές και η υποχώρηση των επενδύσεων δημιουργούν σοβαρούς κινδύνους για την παγκόσμια ενεργειακή, οικονομική και εθνική ασφάλεια, προειδοποιεί ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας.
Η νέα έκδοση της ετήσιας έκθεσης «Global Critical Minerals Outlook» εξετάζει την προσφορά, τη ζήτηση και τις επενδύσεις σε κρίσιμες πρώτες ύλες όπως ο χαλκός, το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο, ο γραφίτης και οι σπάνιες γαίες.
Πρόκειται για ορυκτά απαραίτητα για την κατασκευή μπαταριών, ηλεκτρικών οχημάτων, ανεμογεννητριών, φωτοβολταϊκών, ηλεκτρονικών συσκευών και στρατιωτικών συστημάτων, αλλά και για τους τομείς της αεροδιαστημικής και της προηγμένης βιομηχανικής παραγωγής.
Σύμφωνα με την έκθεση, οι τιμές των κρίσιμων ορυκτών ανέκαμψαν το 2025 και στις αρχές του 2026, έπειτα από την υποχώρηση των προηγούμενων ετών, καθώς οι συνθήκες προσφοράς έγιναν πιο περιοριστικές. Η άνοδος ενισχύθηκε από την επιβολή νέων εξαγωγικών περιορισμών από ορισμένους από τους σημαντικότερους προμηθευτές.
Μείωση 9% στις επενδύσεις
Η έντονη μεταβλητότητα των τιμών και οι γεωπολιτικές εντάσεις επηρέασαν αρνητικά τις επενδύσεις στον κλάδο, οι οποίες μειώθηκαν κατά 9% το 2025, τερματίζοντας μια περίοδο συνεχούς ανάπτυξης.
Την ίδια στιγμή, η γεωγραφική συγκέντρωση των αλυσίδων εφοδιασμού αυξήθηκε περαιτέρω, κυρίως στο κρίσιμο στάδιο της επεξεργασίας και της διύλισης των ορυκτών.
Κατά τα τελευταία δύο χρόνια, η Ινδονησία στην αγορά του νικελίου και η Κίνα στα υπόλοιπα βασικά ενεργειακά ορυκτά αντιπροσώπευσαν περισσότερο από τα τρία τέταρτα της συνολικής αύξησης της παγκόσμιας προσφοράς επεξεργασμένων υλικών.
Σε αγορές όπως αυτές του μαγγανίου, του νικελίου και του γραφίτη, σχεδόν ολόκληρη η αύξηση της προσφοράς προήλθε από μία κυρίαρχη χώρα.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια περιορισμένη πολιτική ή εμπορική απόφαση σε μία χώρα μπορεί να επηρεάσει την παραγωγή αυτοκινήτων, μπαταριών, ηλεκτρονικών συσκευών και προηγμένων βιομηχανικών προϊόντων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Κίνδυνος για παραγωγή αξίας 6,5 τρισ. δολαρίων
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας επισημαίνει ότι η επέκταση των ελέγχων στις εξαγωγές μετέτρεψε ένα μέχρι πρότινος θεωρητικό πρόβλημα σε άμεση απειλή για την οικονομική ασφάλεια.
Οι περιορισμοί που επέβαλε η Κίνα στις εξαγωγές σπάνιων γαιών τον Απρίλιο του 2025 ανάγκασαν ορισμένες αυτοκινητοβιομηχανίες να μειώσουν ή να αναστείλουν προσωρινά την παραγωγή τους.
Τα μέτρα διευρύνθηκαν τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Παρότι η εφαρμογή τους αναβλήθηκε για έναν χρόνο, ο IEA εκτιμά ότι, εάν τεθούν πλήρως σε ισχύ, θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο βιομηχανική παραγωγή εκτός Κίνας συνολικής ετήσιας αξίας περίπου 6,5 τρισ. δολαρίων.
Η εξέλιξη αναδεικνύει τη δυσανάλογη οικονομική σημασία που μπορεί να αποκτήσουν σχετικά μικρές ποσότητες ορυκτών, όταν από αυτές εξαρτώνται ολόκληρες βιομηχανικές αλυσίδες.
Τετραπλασιάστηκε η κρατική χρηματοδότηση
Παρά τους κινδύνους, η έκθεση εντοπίζει και ορισμένες θετικές εξελίξεις, καθώς οι κυβερνήσεις αναλαμβάνουν ενεργότερο ρόλο στη χρηματοδότηση και στη διαφοροποίηση της προσφοράς.
Οι δεσμεύσεις δημόσιας χρηματοδότησης υπερτετραπλασιάστηκαν μεταξύ 2023 και 2025, φθάνοντας τα 65 δισ. δολάρια.
Στον τομέα της επεξεργασίας σπάνιων γαιών, νέα έργα στις Ηνωμένες Πολιτείες και η αύξηση της παραγωγής στη Μαλαισία περιόρισαν το μερίδιο του κυρίαρχου προμηθευτή από περισσότερο από 90% το 2023 σε 85% το 2025.
Εφόσον τα έργα που έχουν ανακοινωθεί ολοκληρωθούν βάσει χρονοδιαγράμματος, το ποσοστό αυτό θα μπορούσε να υποχωρήσει στο 70% μέχρι το 2035.
Παράλληλα, η πρόοδος νέων επενδύσεων στον χαλκό και στο λίθιο έχει μειώσει το προβλεπόμενο χάσμα μεταξύ προσφοράς και ζήτησης για την επόμενη δεκαετία.
Η επεξεργασία παραμένει η αχίλλειος πτέρνα
Η διαφοροποίηση, ωστόσο, δεν εξελίσσεται με τον ίδιο ρυθμό σε όλα τα στάδια της αλυσίδας παραγωγής.
Οι περισσότερες επενδύσεις εκτός των κυρίαρχων προμηθευτών κατευθύνονται στην εξόρυξη, ενώ η ανάπτυξη εγκαταστάσεων επεξεργασίας και παραγωγής τελικών εξαρτημάτων παραμένει ανεπαρκής.
Στις σπάνιες γαίες, η σχεδιαζόμενη δυναμικότητα επεξεργασίας μέχρι το 2035 αντιστοιχεί μόνο στα δύο τρίτα της αναμενόμενης εξορυκτικής παραγωγής. Η προγραμματισμένη παραγωγή μόνιμων μαγνητών καλύπτει μόλις το ένα τρίτο της διαθέσιμης πρώτης ύλης.
Αυτό σημαίνει ότι η δημιουργία νέων ορυχείων από μόνη της δεν είναι αρκετή. Απαιτούνται εργοστάσια επεξεργασίας, ειδικός εξοπλισμός, κατάλληλες τεχνολογίες και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό.
Εκτός Κίνας, μόνο ένας μικρός αριθμός εταιρειών μπορεί να προμηθεύσει τον απαραίτητο εξοπλισμό για την παραγωγή γραφίτη κατάλληλου για μπαταρίες και για την επεξεργασία σπάνιων γαιών. Το κόστος είναι συχνά σημαντικά υψηλότερο και οι χρόνοι παράδοσης ιδιαίτερα μεγάλοι.
Μικρή επίπτωση στις τελικές τιμές
Ο IEA εκτιμά ότι το πρόσθετο κόστος για τη δημιουργία περισσότερο διαφοροποιημένων αλυσίδων εφοδιασμού μπορεί να απορροφηθεί χωρίς μεγάλη επιβάρυνση των καταναλωτών.
Τα κρίσιμα ορυκτά αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα τέταρτο του κόστους κατασκευής μιας κυψέλης μπαταρίας, αλλά μόλις το 3% της τελικής τιμής ενός μέσου ηλεκτρικού αυτοκινήτου.
Αντίστοιχα, οι σπάνιες γαίες αποτελούν περίπου το 40% του κόστους ενός μόνιμου μαγνήτη, αλλά λιγότερο από το 1% της συνολικής αξίας ενός αυτοκινήτου.
Ο εκτελεστικός διευθυντής του IEA, Φατίχ Μπιρόλ, χαρακτήρισε το πρόσθετο κόστος της διαφοροποίησης ως ένα είδος «ασφαλίστρου ορυκτής ασφάλειας»: μια οικονομική ασφάλιση απέναντι σε σοβαρές διαταραχές της προσφοράς σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αβεβαιότητας.
Ο Οργανισμός καλεί τις κυβερνήσεις να ενισχύσουν την προετοιμασία για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, να δημιουργήσουν σταθερότερο επενδυτικό περιβάλλον και να αντιμετωπίσουν τα κενά σε τεχνολογία, εξοπλισμό και επαγγελματικές δεξιότητες.
Πηγή: Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας – Global Critical Minerals Outlook 2026
