Loading...
You are here:  Home  >  ΑΠΟΨΕΙΣ & ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ  >  ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ  >  Current Article

Τσιτσάνης, Μεταξάς και ‘άγιο χασισάκι’…

  /   18/01/2013  /   Σχόλια

Vassilis_TsitsanisΣήμερα είναι η επέτειος της γέννησης αλλά και του θανάτου του μεγάλου Βασίλη Τσιτσάνη (Τρίκαλα, 18 Ιανουαρίου 1915 – Λονδίνο, 18 Ιανουαρίου 1984). Γιος του Κώστα Τσατσάνη ή Τσιτσάνη, ξακουστού τσαρουχά από το Μέτσοβο και της Βικτωρίας (Βίτως) Λάζου, από τα Ζαγόρια, ήταν το 8ο από τα 14 παιδιά της οικογένειας. Ο πατέρας του γρατζούναγε τη μάντολα στο σπίτι τους, που ήταν δίπλα σε ένα στρατώνα, αυτόν του 5ου Συντάγματος που έστελναν όλα τα μαστούρια και τους κατάδικους.

Στις φτωχογειτονίες, βλέπει και ακούει τους φαντάρους να παίζουν μπουζούκι, να πίνουν, να τραγουδούν, να χορεύουν, να βγάζουν γκόμενες. Ο Βασίλης ξεχνάει τη μάντολα και πιάνει το μπουζούκι. Παίζει συνέχεια και γίνεται καλός, στο σπίτι, στο Γυμνάσιο, στις παρέες. Φεύγει κατεβαίνει στην Αθήνα, τάχα ‘να δει το βασιλιά’(ο Κονδύλης είχε βάλει μισό εισιτήριο στο τρένο, γιατί ερχόταν ο βασιλιάς) και αρχίζει και παίζει σε κάτι τεκέδες, σε κάτι κουτούκια, στα ‘Μπιζέλια’ όπου έκανε όνομα.’ Τι λες ρε το βλαχάκι’ είπε ο Σπύρος Περιστέρης, μεγάλος ενορχηστρωτής της εποχής.  Ήθελε ακόμα να σπουδάσει Νομική, γούσταρε μια γκόμενα, κόρη δικηγόρου αλλά…

Το 36 έβγαλε το ‘Σ’ένα τεκέ σκαρώσανε’ με τον Περδικόπουλο και πήρε το δρόμο του. Ο στίχος ήταν ακόμα χασικλίδικος, δεν είχε έρθει η απαγόρευση του Μεταξά -αλλά δεν αργούσε. Δεν είχε μεγάλη επιτυχία με το ξεκίνημα, αφού ακόμα μεσουρανούσαν ο Μάρκος, ο Μπάτης και οι άλλοι ρεμπέτες. Ξεκάθαρα δεν είπε ποτέ αν επηρεάστηκε από τη μουσική τους, μάλιστα πολλές φορές αργότερα αναφέρθηκε υποτιμητικά στα ρεμπέτικα του Πειραιά σαν ‘χασικλήδικα’,  πάντα τόνιζε ότι το Σμυρνέϊκο ύφος με τα μακρόσυρτα ‘αχχ’ και το κλάμα του βιολιού δεν τον τραβούσαν και τελικά, απείχε από αυτά. Τον βοήθησαν βέβαια και οι ιστορικές συγκυρίες…

_

Ο πραγματικός θρίαμβος του Τσιτσάνη  άρχισε μετά την απαγόρευση. Τον Αύγουστο του 1936 ο Μεταξάς παίρνει την εξουσία και αρχίζει τον πόλεμό του με το ρεμπέτικο τραγούδι. Θεωρούσε τους ρεμπέτες ζωύφια και ‘τουρκόσπορους’, με τη μουσική τους, τη χασισοποτεία τους και την περιθωριακή συμπεριφορά τους και ήθελε να εξαφανίσει όλες τις εκφάνσεις του τρόπου ζωής τους. Επέβαλε την πρώτη λογοκρισία, στις 31 Αυγούστου του 1936, με μια νομοθεσία που προσαρμοζόταν στις επιταγές της ‘εθνικής ιδεολογίας’ που αυτός επέβαλε, προκειμένου να υπερασπιστεί τις ‘ελληνικές αρχές’. Στο ντοκιμαντέρ ‘Νύχτες χωρίς φεγγάρι’  (Luc Bongrand,2002,’ Nuit sans lune’), η Ιωάννα Mεταξά, κόρη του δικτάτορα, θυμάται: ‘ Ο πατέρας μου είχε το όραμα και την ελπίδα, όλοι οι Έλληνες να αγαπήσουν την Ευρωπαϊκή κλασσική μουσική’. Και την πόλκα και το μπολερό και άλλες ομορφιές…

Δημιούργησε επιτροπές λογοκρισίας που επέβλεπαν και έλεγχαν όλες τις πλευρές της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Επιτέθηκε σε όλες τις πλευρές της πολιτιστικής έκφρασης, από την απαγόρευση του μπαγλαμά(!) ως όργανο που δημιουργήθηκε στην φυλακή, μέχρι την ποινικοποίηση της καλλιέργειας και χρήσης κάνναβης. Μέχρι το 1937 (πρώτα η απαγόρευση στα ρεμπέτικα και μετά στο χασίς, ως επιπλέον μέτρο!) η καλλιέργεια κάνναβης ήταν μια επικερδής δραστηριότητα που έφερε κέρδη στην Ελλάδα, που το εξήγαγε σε άλλες χώρες, όπως η Τουρκία και η Αίγυπτος. Η σύνδεση του χασίς όμως με την ρεμπέτικη υποκουλτούρα ήταν ξεκάθαρη και στο πλαίσιο της ‘εθνοκάθαρσης’ από όλα τα μικρασιατικά στοιχεία που γέμισαν την Αθήνα το ’22 και βοήθησαν να δημιουργηθεί αυτό που γνωρίζουμε ως ρεμπέτικο, τοποθετήθηκε στο περιθώριο, μαζί με τα όργανα, τις φωνές, τις συνήθειες και το λεξιλόγιο του τεκέ.

rebeteskaraiskaki

Ο Ηλίας Πετρόπουλος, στην ‘Ρεμπετολογία’ του προσπαθεί να δώσει έναν ορισμό του ρεμπέτη:’ αλήτες  χασικλήδες, ηδονιστές, τεντημπόηδες, αξιέπαινοι, λεβέντες, τζογαδόροι… εν τέλει διαφορετικοί από τη ‘μπουρζουαζία’ και με μια λέξη μάγκες.’ Η φωλιά του ρεμπέτικου έγιναν οι φυλακές και οι διάφοροι ‘χωμένοι’ τεκέδες, που φιλοξενούσαν τους ‘λούμπεν προλετάριους, για τους οποίους άξια τιμωρία είναι ο κοινωνικός αποκλεισμός’. Στα περιθωριακό ρεμπέτικο περιβάλλον της εποχής, το κάπνισμα χασίς ήταν από τις πιο δημοφιλείς δραστηριότητες, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα, που πιθανότατα να ήταν η πιο συχνή θεματολογική επιλογή (οι ομοιότητες ανάμεσα στα καθαρά λαϊκά είδη μουσικής είναι πολλές) για το ρεμπέτικο τραγούδι, καθώς η ‘τζουρίτσα’ εμπλεκόταν σε σχεδόν όλες τις καθημερινές δραστηριότητες, όπως καταδεικνύεται ξεκάθαρα στο βιβλίο του Πετρόπουλου, ‘Το άγιο χασισάκι’.

tekes

Αυτή ακριβώς τη σύνδεση κυνήγησε ο Μεταξάς, αυτό ακριβώς το κενό έσπευσε να συμπληρώσει ο Τσιτσάνης. Το ρεμπέτικο ‘σουλουπώνεται’, απομακρύνονται οι αναφορές στα ναρκωτικά και την πορνεία, καθώς και οι πολιτικές αναφορές, σημαντικό κομμάτι της ρεμπέτικης θεματολογίας. Oι χασισοπότες πέρασαν στην παρανομία και το τρίφυλλο το φούμαραν στη ζούλα. Οι παλιοί ρεμπέτες, όσοι συνεχίζουν  να παίζουν, καταλήγουν στη φυλακή. Οι νέοι ρεμπέτες είναι όλοι καλοντυμένοι, ευγενικοί με πιο πολλά ‘ευρωπαϊκά’ όργανα στην ορχήστρα, έτσι, επειδή είναι πιο ‘πολιτισμένοι’. ‘Ο Χιώτης έχει κάνει το μπουζούκι μάντολα’ είχε πει ο Βαμβακάρης. Αυτή είναι η περίοδος που ο Τσιτσάνης αντικαθιστά τον Μάρκο σαν ‘βασιλιάς’ της ρεμπέτικης σκηνής, γράφοντας μερικά από τα πιο σημαντικά και αξέχαστα ρεμπέτικα τραγούδια. Βέβαια, πάντα στο πνεύμα της εποχής, τραγουδάει πιο ρομαντικά, χωρίς σμυρνέικα ακούσματα και με ‘καθαρούς’ στίχους. Η συνέχεια είναι γνωστή: ο Τσιτσάνης γίνεται ο πιο επιτυχημένος λαϊκός τραγουδιστής, παίζεται στο Ηρώδειο (άξια), τακιμιάζει με τον Αντρέα Παπανδρέου και θάβεται δημοσία δαπάνη με τιμές εθνικού ήρωα, ενώ ο Μάρκος Βαμβακάρης παίζει στα πανηγύρια κάποιων ξεχασμένων χωριών, μπαίνει φυλακή και πεθαίνει στη φτώχεια.

vamvakaris01

Προφανώς ο συγκεκριμένος τρόπος παρουσίασης είναι άδικος: ο Τσιτσάνης παραμένει ένας μυθικά ταλαντούχος μουσικός και συνθέτης, με στίχους που σημαίνουν πολύ περισσότερα για μερικούς από αυτούς του Σολωμού, ένας επαγγελματίας που επέδειξε δημιουργική και ποιοτική σταθερότητα για πάνω από 40 χρόνια. Όμως, δεν παύει να είναι αλήθεια το γεγονός ότι οΙΣΤ.ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ 011 Τσιτσάνης, το κενό που δημιούργησε η δίωξη της αυθεντικής ρεμπέτικης κουλτούρας από τον Μεταξά, βρήκε τη δυνατότητα να  το γεμίσει  με ένα είδος με πολλά προσωπικά στοιχεία και προσθήκες και να προσαρμόσει το ‘ρεμπέτικο’ σε κάτι που θα όριζε την ελληνική λαϊκή μουσική μέχρι σήμερα. Πολλοί τον κατηγορούν ότι  άνοιξε το δρόμο στα ελαφρολαϊκά (και κατ’επέκταση σε όλες τις αηδίες που ακούμε σήμερα για λαϊκή μουσική) με τις συνεργασίες του και τις αλλαγές που έφερε, η μουσική του Τσιτσάνη παραταύτα ήταν πάντοτε ποιοτική. Η αλλαγή αυτή έλαβε χώρα υπό τη σκιά μιας ντροπιαστικής και φασιστικής πολιτικής πρωτοβουλίας, για την οποία ο Τσιτσάνης δε φέρει καμία ευθύνη ούτε εμπλοκή. Ο ίδιος απλά είπε:’ Ο Μεταξάς απλά απαγόρεψε τα χασικλίδικα. Πέραν τούτου, μάλλον ευεργετικές ήταν οι επιρροές του στην εξέλιξη του ρεμπέτικου, καθώς τα αμανετζίδικα και τα παραπονιάρικα ακούσματα της Ανατολής εξαφανίστηκαν και το λαϊκό τραγούδι έμεινε πιο αγνό, πιο εύγευστο, πιο Ελληνικό’

Με τον Τσιτσάνη, η εποχή του ‘ανατολίτικου’ και ‘επικίνδυνου’ ρεμπέτικου τελειώνει και ξεκινάει μια άλλη, με αυτόν οδηγό. Από εδώ και έπειτα γεννιέται το ‘καθαρό’ λαϊκό ελληνικό τραγούδι απορρίπτοντας σταδιακά τα ‘βρώμικα’ και ‘περιθωριακά’ του γνωρίσματα. Με τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο και τις μαζικές αλλαγές στην ελληνική κοινωνία, την άνοδο του καπιταλισμού και του καταναλωτισμού, το ρεμπέτικο καταλήγει να γίνεται πιο φτηνό, πιο επιφανειακό, προϊόν  λαϊκής κατανάλωσης για τις μάζες, οδηγώντας την ελληνική λαϊκή σκηνή στο σήμερα.

Απόσπασμα από εμφάνιση του Τσιτσάνη στην κρατική τηλεόραση:

 Σπάνιο απόσπασμα από εμφάνιση του Μάρκου Βαμβακάρη. Πάνω δεξιά το σύμβολο της γερμανικής τηλεόρασης. Παρατίθεται σχόλιο από το youtube , ως απάντηση στο αν υπάρχουν τέτοια ντοκουμέντα στα ελληνικά αρχεία: “Δεν νομίζω να υπάρχει κάτι αντίστοιχο με ελληνική πρωτοβουλία. Τότε που οι Γερμανοί γύριζαν αυτό το ντοκιμαντέρ οι Έλληνες το είχαν ρίξει στο τουίστ και στο τσα τσα”

  • ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΟ

    • ΠικετίΠικετί: Η Γερμανία δεν έχει αποπληρώσει ποτέ τα χρέη της
      Ο σούπερσταρ Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί κατακεραύνωσε τη στάση της Γερμανίας απέναντι στο χρέος, σε μια ιδιαίτερα επιθετική συνέντευξη στη Die Ziet. DIE ZEIT: Θα πρεπε εμείς οι Γερμανοί να χαιρόμαστε που η Γαλλία έχει ευθυγραμμιστεί με τη Γερμανία στο δόγμα της λιτότητας; Τομά Πικετί: Βεβαίως και όχι. Αυτό δεν είναι κάτι που θα έπρεπε να [...]
    • Aaron SwartzΡέκβιεμ στον Aaron Swartz, τον 'Τσε Γκεβάρα της ψηφιακής εποχής'
      Το εξαιρετικό νέο ντοκιμαντέρ The Internet’s Own Boy: The Story of Aaron Swartz δεν ρίχνει φως μόνο στη ζωή ενός αδικοχαμένου οραματιστή, αλλά γενικότερα στο ζήτημα της ελευθερίας της πληροφορίας στις μέρες μας. Ο Aaron Swartz ήταν μια εντελώς ιδιάζουσα περίπτωση, καθώς συνδύαζε ένα ασύλληπτο ταλέντο στον προγραμματισμό (μεταξύ άλλων υπήρξε εκ των δημιουργών του RSS [...]
    • 3χρονη νύφη στο ΑφγανιστάνΥεμένη: 8χρονη πέθανε τη νύχτα του βεβιασμένου γάμου της
      Ένα κορίτσι 8 χρονών που είχε αναγκαστεί να παντρευτεί πέθανε τη νύχτα του γάμου της από εσωτερικά τραύματα που προκλήθηκαν από σεξουαλική δραστηριότητα. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων διεθνώς καλούν για τη σύλληψη του 40χρονου συζύγου της. Η λιβανέζικη Al Nahar μετέδωσε πως το θανατηφόρο συμβάν εκτυλίχθηκε στην περιοχή Hardh στη βορειοδυτική Υεμένη, στα σύνορα με τη Σαουδική [...]